Volgens een recent onderzoek blijft het aantal mantelzorgers in ons land ongeveer gelijk. Maar het aantal mantelzorgers dat zich overbelast voelt, neemt toe.

‘Het laat je niet los’ is de titel van het rapport. Dat slaat op de mentale belasting die mantelzorgers ervaren. Je bent er dag en nacht mee bezig: of je bent mantelzorgtaken aan het uitvoeren, of je bent er in je hoofd mee bezig. En dat leidt steeds vaker tot overbelasting, blijkt uit het onderzoek.

De conclusie van het onderzoek
Het is noodzakelijk om de komende jaren te investeren in mantelzorg. Taken moeten makkelijker worden gemaakt, er moet meer erkenning komen en  er moet meer ondersteuning zijn. Anders zullen steeds meer mantelzorgers overbelast raken. En dat leidt tot hoge kosten voor de maatschappelijke. Mantelzorg laat mensen niet los. Het is aan beleid en praktijk om te zorgen dat mantelzorgers zelf niet losgelaten worden.

De belangrijkste uitkomsten
Een belangrijke uitkomst van het onderzoek is dat overbelasting bijna nooit ontstaat door één factor. Het komt door een stapeling van (vaak langdurige en intensieve) zorg, emotionele belasting, regeldruk en gebrek aan structurele ondersteuning. De belangrijkste bevindingen zijn:

1. Mentale en emotionele belasting is dominant
Mantelzorgers staan continu ‘aan’. Zij ervaren levende rouw, verschuiving van rollen, schuldgevoelens en gebrek aan erkenning. De zorg laat hen niet los – ook als ze niet aan het zorgen zijn.

2. Regeldruk vergroot de belasting structureel
Mantelzorgers besteden veel tijd aan aanvragen, indicaties, formulieren en afstemming tussen instanties. Versnipperde wetgeving (Wmo, Zvw, Wlz, Jeugdwet) en verschillen tussen gemeenten maken hen ‘zorgmanager’. Dit kost tijd, energie en leidt tot frustratie.

3. Ondersteuning komt vaak te laat en is moeilijk vindbaar
De toegang tot hulp is bureaucratisch, versnipperd en soms pas beschikbaar wanneer de situatie uit de hand loopt. ONdersteuning om dat te voorkomen, is er vaak niet.

4. Werk-mantelzorg combinatie staat onder druk
Werk kan steunend zijn, maar alleen bij flexibiliteit en begrip. Zonder die voorwaarden leidt de combinatie werk en mantelzorg tot uitval, minder werken en verlies van inkomen (met een pensioengat tot gevolg).

5. Maatschappelijke ontwikkelingen versterken de druk
Er zijn maatschappelijke ontwikkelingen die ervoor zorgen dat de steeds meer zorg naar naasten verschuift. Bijvoorbeeld dat meer mensen werken, personeelstekorten in de zorg en de druk van de overheid op zelfredzaamheid.

Door deze factoren groeit de groep mantelzorgers die een kritische grens bereikt. De coronaperiode zorgde daarbij voor een versnelling, maar is volgens mantelzorgers niet de belangrijkste oorzaak.

De aanbevelingen
Dat er steeds meer mantelzorgers overbelast raken is geen individueel probleem. Het is een structureel probleem dat alle hoeken van de maatschappij raakt. Mantelzorgers zijn bereid veel te dragen, maar hun grenzen worden steeds verder opgerekt. Daarbij krijgen ze nauwelijks de tijd en ruimte om op adem te komen.

Om overbelasting te voorkomen is een verschuiving nodig. Er moet meer actieve hulp geboden worden en niet worden afgewacht tot mantelzorgers zelf om hulp vragen. En de ondersteuing moet een geheel zijn en niet versnipperd. Het rapport geeft aanbevelingen aan gemeenten, want die zijn verantwoordelijk voor de ondersteuning van mantelzorgers.

1. Neem mantelzorg serieus.
Mantelzorgers zijn onmisbaar in de gezondheidszorg: zonder hun inzet zou de professionele zorg vastlopen. Erken dat in beleid, in communicatie en in werkcultuur. Maak de rol van mantelzorgers zichtbaar en bespreekbaar – ook bij werkgevers.

2. Wees eerder en actiever in beeld.
Wacht niet tot iemand dreigt uit te vallen. Professionals (huisartsen, wijkteams, zorgorganisaties) moeten standaard vragen: “Hoe gaat het met u als mantelzorger?” Door op tijd te signaleren dat iemand overbelast raakt en op tijd hulp te bieden, voorkom je dat iemand voor lange tijd uitvalt. Wat de maatschappij ook nog eens veel geld kost.

3. Verminder regeldruk en organiseer één herkenbaar aanspreekpunt.
Gemeenten zouden kunnen werken met een één loket voor alle regelzaken. Of met een vaste begeleider die mantelzorgers helpt om alle zaken te regelen.
Landelijk is het nodig dat de wetgeving eenvoudiger wordt. Als het makkelijker wordt om zaken te regelen, betekent dat direct minder belasting voor de mantelzorger.

4. Organiseer daadwerkelijk ontlastende ondersteuning.
Investeer in lotgenotencontact, respijtzorg (vervangende zorg), tijdelijke overname van zorg en betrouwbare inzet van vrijwilligers. Structurele maatregelen die de mantelzorger ontlasten, geven de mantelzorger adempauze. Dat voorkomt langdurige uitval.

5. Versterk werk-privé ondersteuning.
Stimuleer werkgevers om mantelzorgers actief te steunen. Bijvoorbeeld door flexibel werken of minder werkdruk. En door ze te wijzen op mogelijkheden voor (zorg)verlof. Dit voorkomt dat mantelzorgers stoppen met werken of minder gaan werken, waardoor ze geen of minder inkomen meer hebben.

Het onderzoek
De Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen wordt elke vier jaar uitgevoerd. Het is een onderzoek van de GGD’en, het CBS en het RIVM. Deze landelijke monitor brengt de gezondheid, het welzijn en de leefstijl van Nederlanders van 18 jaar en ouder in kaart. De laatste Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen (2024) gaf aanleiding om een verdergaand onderzoek onder mantelzorgers te houden. Daar is nu de rapportage van beschikbaar gesteld. Dit onderzoek geeft inzicht in de oorzaken van deze toename in ervaren
belasting. Het moet gemeenten concrete handvatten bieden om overbelasting te voorkomen.

Download het onderzoeksrapport ‘Het laat je niet los’

Download de factsheet Belasting van mantelzorgers

Noot: De tekst in dit artikel is niet overal de letterlijke tekst uit het rapport, maar waar nodig vereenvoudigd voor een betere leesbaarheid.